طبس دروازه ی خراسان

استان خراسان جنوبی شامل محدوده ای از خراسان بزرگ است که در سده های پیش قهستان نامیده می شده است. شهرهای مهم ایالت قهستان، تون (فردوس امروزی) و قاین بوده اند. مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از این منطقه با نام تونوکاین (تون و قاین) یاد کرده است. مساحت این استان ۹۵٬۳۸۵ کیلومتر مربع است. بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵، جمعیت آن برابر با ۶۰۰٬۵۶۸ نفر می باشد. این استان از شمال با استان خراسان رضوی، از غرب با استان یزد، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با استان سیستان و بلوچستان و از جنوب غربی با استان کرمان هم مرز است. این استان دارای 8 شهرستان ، 20 بخش و 49 دهستان می باشد. تاریخ و فرهنگ استان خراسان جنوبى در گذشته بخشى از سرزمین قهستان (معرب کوهستان) بود. قهستان در گذشته به ولایات جنوب خراسان اطلاق مى شد، که از شمال شرق تا هرات و از غرب و جنوب تا کویرلوت و سیستان امتداد داشت و مرکز آن «قاین» بود. در روایات اساطیرى بناى قهستان را به سام ابن نریمان نسبت داده اند و آن را بخشى از قلمرو فریدون پیشدادى مى دانند. در این منطقه روستاهایى با نام هاى سلم آباد، فریدون، گیو و... وجود دارند که موید این روایات هستند. بر اساس کتیبه هاى به جا مانده از دوره هخامنشى و به گفته بعضى از مورخان یونانى، قهستان سکونت گاه قوم ساگارت، از اقوام آریایى بود. هرودوت مورخ یونانى مى نویسد: آن ها در ردیف اقوام شرقى هستند و از سکنه ساتراپ چهاردهم هخامنشیان به شمار مى روند. از اواخر قرن پنجم هجرى قهستان به یکى از مراکز مهم فعالیت فرقه اسماعیلیه به رهبرى حسن صباح تبدیل شد. زیرا از آن جایى که این ناحیه از موقعیت مناسب اقلیمى و طبیعى برخوردار نبود و مورد بى توجهى حکومت هاى مرکزى بود، براى فعالیت هاى فرقه اسماعیلیه داراى شرایط مساعدى بود. لذا، بعد از منطقه الموت، قهستان به مهم ترین مرکز فعالیت اسماعیلیان تبدیل شد، که قلمروى در حدود ترشیز (کاشمر) تا نه (نهبندان) را در بر مى گرفت. صفویان که به امر تجارت اهمیت زیادى مى دادند، باعث رونق و گسترش تجارت در این منطقه شدند و همچنین امنیت نسبتا پایدارى در آن حوالى ایجاد کردند. در آن زمان بیرجند، که قصبه اى بیش نبود به عنوان حاکم نشین قاینات برگزیده شد و خاندان امیریه علم که خود را به حازم بن خزیمه منتسب مى کردند، در راس آن قرار گرفتند و بعدها در کلیه تحولات صفحات شرقى و جنوب شرقى ایران نقش فعالى را ایفا نمودند. خراسان جنوبى تا 1383، بخشى از استان پهناور خراسان بود، ولى در این سال بر اساس تقسیمات جدید کشورى، از آن منفک شد و خود مستقلا به استان مجزایى تبدیل گردید. در سده های اخیر و به ویژه از دوران قاجار، دو شهر فردوس و قاین به دلیل حوادث طبیعی مختلف به تدریج موقعیت جمعیتی خود را از دست داده و بیرجند مرکزیت و اهمیت بیشتری یافت. با این که مناطق کوهستانى در این ناحیه ارتفاع اندکى دارند، لیکن براى استقرار فرقه اسماعیلیه که به نواحى شرقى ایران پناه آورده بودند، مامن مناسبى بوده است. قلاعى که از این دوران در منطقه بیرجند باقى مانده است، حضور طولانى فرقه اسماعیلیه را در آن دوران آشکار مى سازد. از قرن دهم و یازدهم هجرى، یعنى از دوران صفویان به بعد، فصل جدیدى در تاریخ بیرجند گشوده شد که موجبات رونق و آبادانى را فراهم آورد. با رسمیت بخشیده شدن به مذهب شیعه در دوره صفوى، این منطقه که پناهگاه شیعیان به شمار مى رفت، مورد توجه بیش ترى قرار گرفت. این شهر در حال حاضر، مرکز استان خراسان جنوبى و یکى از مراکز عمده تجارى و اقتصادى است. جاذبه های طبیعی و تفریحی غار غار چنشت این غار در فاصله 80 کیلومترى جنوب شرقى شهر بیرجند و در روستایى به نام چنشت قرار دارد و به طورى که از متون تاریخى برمى آید، این غار توسط فردى به نام سید محمد مشعشع در حدود شش قرن پیش کشف گردیده است. طول غار بیش از 59 متر است. در غار چنشت آثارى از گذشته ها به جا مانده که نشان مى دهد این غار به عنوان پناهگاه مورد استفاده قرار مى گرفته است. از جمله آثار به جامانده در این غار مى توان به اسکلت هاى انسانى، اشیاى سفالى و چرخ نخ ریسى اشاره کرد. در فاصله اى نه چندان دور از غار چنشت غار دیگرى وجود دارد، که به غار چهل چاه معروف است. وجود اسکلت هاى انسان در این غار، این احتمال را به وجود آورده که آن ها متعلق به افرادى باشند که آن جا را به عنوان پناهگاه برگزیده اند. غار چهل دختر غار چهل دختر، که در سال 1374 شمسى کشف گردیده، در حوالى روستاى کلاته آخوند شهرستان سربیشه، و در فاصله 70 کیلومترى جنوب شرقى شهر بیرجند قرار دارد. در داخل این غار تالارى وجود دارد، که ارتفاع آن به سه متر مى رسد، ولى راهروهاى دیگر آن به علت انباشته شدن رسوبات در کف غار مسدود مى باشد. یافته شدن اشیاى برنده اى همچون تیغه هاى سنگى از این غار و وجود چشمه آبى در آن، این ظن را تقویت مى کند، که این غار در گذشته سکونت گاه یا پناهگاه انسان هایى بوده است. بند دره این بند مهم ترین تفرجگاه کوهستانى استان است که در یکى از دره هاى رشته کوه باقران احداث شده است. بند دره در هشت کیلومترى جنوب بیرجند قرار دارد و از آثار دوره قاجاریه است. وسعت دریاچه بند دره در حدود سه هکتار است. در ساخت این بند از مصالحى همچون آجر، سنگ و ملات آهک و ساروج استفاده شده و نماى بیرونى آن از آجر است. آب دریاچه بند دره از نزولات جوى تامین مى شود و در بدنه بند، و در کنار صخره شرقى آن سرریزى تعبیه شده است، که مازاد آب بند از طریق آن به بیرون مى ریزد و به مصرف کشاورزى مى رسد. به جز بند دره دو بند دیگر به نام هاى بند عمرشاه و بند النگ (چارده) در همین رشته کوه وجود دارد که از آثار دوران قاجاریه مى باشند. این بندها علاوه بر اهمیت تاریخى از قابلیت هاى تفرجگاهى نیز برخوردارند.  آثار تاریخی و فرهنگی موزه  موزه باستان شناسى این موزه با وسعت ششصد مترمربع زیربنا در طبقه دوم عمارت اکبریه شهر بیرجند و در انتهاى خیابان معلم قرار دارد. این موزه از بخش هاى گوناگونى همچون بخش سفال، سکه، فلز، قرآن و کتابت، اسلحه و ابزار جنگ و همچنین میراث خاندان علم که توسط بنیاد مستضعفان در اختیار موزه قرار داده شده، تشکیل یافته و نشانگر سیر تاریخى منطقه از هزاره سوم قبل از میلاد تا دوره قاجار است. در این موزه عمده ترین آثار را سفال ها و سکه ها تشکیل مى دهند. سکه هاى موجود در این موزه شامل سکه هاى دوره پارتى، الیمایى، ساسانى و دوره هاى مختلف اسلامى تا قاجاریه هستند. موزه مردم شناسى موزه مردم شناسى بیرجند از جمله موزه هاى جالب و دیدنى استان است که گوشه هایى از طرز زندگى، معیشت و حرفه هاى مردمان این منطقه در آن به نمایش گذاشته شده است. از قسمت هاى دیدنى این موزه مى توان به مراسم عروسى، کشاورزى، سفالگرى، عطارى، کفاشى، دستاسى (آسیاب دستى)، حکیم باشى، پارچه بافى، نخ ریسى و آهنگرى اشاره کرد که بازتاب طرز زندگى مردم این منطقه در گذشته اى نه چندان دور است. موزه شهدا موزه شهدا در بناى خواجه خضر که در خیابان شهید منتظرى شهر بیرجند قرار دارد ایجاد گردیده است. این موزه با همکارى و مشارکت سازمان میراث فرهنگى و بنیاد شهید انقلاب اسلامى به پاس تکریم از مجاهدات نام آوران عرصه اقتدار ملت در اردیبهشت ماه 1381 افتتاح شده است. موزه مشاهیر و مفاخر ملى در این موزه که در یکى از خانه هاى تاریخى شهر بیرجند -خانه پردلى- ایجاد گردیده، مجموعه اى از اسناد، نسخ خطى، آثار و تالیفات، زندگى نامه ها، نشان هاى ملى، علمى و ادبى، لوح ها، عکس و لوازم شخصى بزرگان علم، ادب و فرهنگ این خطه چون علامه عبدالعلى بیرجندى، حکیم نزارى، ابن حسام خوسفى، بلال شاخنى، ابن کافى قاینى، ملا على اصغر بیرجندى، محمدباقر آیتى، و فرهیختگان معاصر مانند علامه سیدمحمد فرزان، استاد غلامرضا سعیدى، دکتر محمدحسین گنجى پدر جغرافیاى نوین ایران و محمد اسماعیل رضوانى گردآورى و به نمایش گذاشته شده است. موزه علوم و تاریخ طبیعى این موزه در پنج کیلومترى شهر بیرجند و در مجموعه شوکت آباد قرار دارد. در این موزه مجموعه های متنوعى از حیات وحش به نمایش گذاشته شده است که شامل پرندگان، پستانداران، خزندگان و دوزیستان مى شود. علاوه بر این ها در این موزه مجموعه جالبى از فسیل ها شامل فسیل هاى شاخص و غیرشاخص وجود دارند که قدمتى بین دوازده تا پانصد میلیون سال را دارا می باشند. موزه وقف این موزه با همکارى اداره اوقاف و امور خیریه بیرجند و سازمان میراث فرهنگى در سال 1382 افتتاح گردیده که در آن آثار وقفى به نمایش گذاشته شده است. مسجد مسجد عاشورا این مسجد در سال 821 هجری قمری توسط گوهرشاد، زوجه شاهرخ تیموری ساخته شده است. این مسجد با صحن بزرگی در میان، به شیوه مساجد چهارایوانی ایران ساخته شده است. خطوط ثلث زیبای این مسجد، به دست بایسنقر میرزا، فرزند شاهرخ تیموری نگاشته شده است. مهم ترین قسمت این مسجد، ایوان جنوبی آن است که با مقرنس کاری و کتیبه های نفیس آذین شده است. این مسجد یک بار در دوره صفوی و یک بار در دوره قاجاریه تعمیر و تزئین شده است. مسجد جامع عاشورا این مسجد در خیابان مطهری، محله چهار درخت واقع شده است. قدمت بنا حدودا مربوط به هفتصد سال پیش است و به نظر می رسد که در ابتدا جهت استفاده اهل سنت بنا شده است. زیرا جهت محراب آن اندکی با قبله تشیع تفاوت دارد. در عین حال آن چه که واضح و روشن است این است که این محل تا حدود پنجاه سال پیش به صورت مکانی مخروبه و متروک باقی مانده بود و از این تاریخ به بعد به همت عده ای از بزرگان محل، بازسازی و تعمیر می شود. از دیگر مساجد و اماکن های مذهبی می توان مسجد جامع چهاردرخت، مسجد هندوالان، مسجد جامع خوسف، مسجد جامع قاین، مسجد میغان، مسجد جامع فردوس، مسجد جامع روشناوند، مسجد جامع سرایان، مسجد پخت، مسجد جامع سه قلعه، مسجد جامع افین، مسجد اکبریه، مصلاى بیرجند، حسینیه نواب و حسیینه اسدی را نام برد. یخدان، حمام، قنات یخدان شوکت آباد این یخدان که در سه کیلومترى شهر بیرجند قرار دارد در دوره قاجاریه ساخته شده و از جمله یخدان هایى است که در آن تخریب کمترى صورت گرفته است. معمارى این یخدان شامل سه بخش است که عبارتند از دیوار، حوض یا استخر و محفظه یخدان. دیوار این یخدان طول زیادى ندارد و متناسب با محفظه یخدان طراحى شده است. مخزن این یخدان را با قلوه سنگ هایى که با آهک و ساروج بندکشى شده است ساخته اند و گنبد مخروطى زیبایى بر فراز آن است. امروزه یخدان شوکت آباد به صورت گذشته مورد استفاده قرار نمى گیرد و متروک و نیمه مخروبه مانده است. یخدان بهلگرد این یخدان که در بیست کیلومترى شرق بیرجند قرار دارد از جمله یخدان هاى ناحیه بیرجند است که نسبتا سالم مانده است. بناى یخدان بهلگرد به دوره قاجاریه مربوط مى شود و اجزاى معمارى آن عبارت است از دیوار، آبگیر یا استخر، مخزن، گنبد مخزن و اتاق هاى کارگران. دیوارهاى این یخدان بیش از چهل متر طول و حدود پنج متر ارتفاع دارد و مصالح به کار رفته در آن چینه گل با مخلوط شن ریز است و بر فراز آن گنبدى مخروطى و زیبا احداث کرده اند. قنات قصبه قنات قصبه در شرق بیرجند و در دشت بجد احداث گردیده و مظهر آن در مقابل حسینیه شوکتیه قرار دارد. چون آب این قنات کمى شور است، لذا آن را در مصارف کشاورزى مورد استفاده قرار مى دهند. این قنات پیش از اسلام احداث گردیده و تا به امروز مورد استفاده قرار مى گیرد. علاوه بر قنات قصبه، قنات هاى دیگرى همچون قنات کوشه (عباس آباد) و قنات خیرآباد نیز از شهرت فراوانى برخوردارند. حمام شوکتیه این حمام یکى از بناهایى است که در اواخر دوره قاجاریه در شهر بیرجند ساخته شده و در ساخت آن از روش جدید بهره گیرى شده است. به این ترتیب که این حمام لوله کشى شده و داراى اتاقک هاى دوش دارى است که به صورت بهداشتى مورد استفاده استحمام کنندگان قرار مى گرفته است. فضاى بینه حمام به شکل چهارگوش طراحى شده و در اطراف آن سکوهاى نشیمن و رختکن قرار دارند. این حمام در ابتدا خزینه اى داشته، که بعدها جاى خود را به اتاقک هاى دوش دار داده است. مساحت حمام یک صد و پنجاه مترمربع است و مصالح به کار رفته در آن ساروج، آهک، آجر و گچ بوده است و شیوه به کار رفته در معمارى این حمام الگوبردارى از معمارى ترکى است. حمام چهار درخت این حمام نمونه اى از حمام هاى قدیمى بیرجند است و در حال حاضر به عنوان «زورخانه پوریاى ولى» جهت انجام ورزش هاى باستانى تغییر کاربرى داده است. این حمام به «سرآب میان ده» مشهور بود و یکى از دو حمام بزرگ شهر محسوب مى شد و در جنوب میدان چهار درخت قرار داشت. حمام مردانه بوده و آب آن از قنات «قصبه» تامین مى شده است. حمام سردشت فردوس حمام سردشت در شهر تون در محله سردشت قدیم و در 70 متری خیابان رسالت واقع شده است. از تاریخ بنای آن شواهد دقیق و مکتوبی در دست نیست. اما شواهد معماری حاکی از آن است که تاریخ بنای آن با بناهای تاریخی دیگر همچون حمام کوشک نزدیک و متعلق به دوره ی صفوی است. این بنا در طول تاریخ دچار تغییراتی شده و از معماری کم نظیری برخوردار می باشد. مدرسه مدرسه شوکتیه مدرسه شوكتیه كه از بناهاى تاریخى شهر بیرجند محسوب می‏شود با مساحتى معادل 3178 مترمربع در سال 1312 ه.ق به فرمان امیراسماعیل خان علم (شوكت الملك اول) به منظور برگزارى مراسم عزادارى در ایام ماه محرم احداث گردیده و در سال 1326 ه.ق به ابتكار محمدابراهیم خان علم (شوكت الملك دوم) به عنوان نخستین مدرسه ابتدایى برگزیده شده است و امروزه در داخل بافت تاریخى این شهر و در مجاورت خیابان منتظرى قرار دارد. این بنا داراى دو ورودى است، كه ورودى واقع در ضلع جنوبى بنا از ویژگى‏هاى معمارى ایرانى برخوردار است. سر در ورودى مزبور داراى تزئینات مقرنس گچى است و یك لوح سنگى نیز بر بالاى درگاه آن نصب گردیده است. این بنا داراى آثار برجسته معمارى همچون هشتى‏ها، دالان‏ها، گنبد بلند، كلاه فرنگى، طاق نماها، نورگیرها، شاه نشین‏ها، پنجره‏ها و تزئینات بسیار زیباست. در حال حاضر این محل به عنوان حسینیه در ایام ماه محرم مورد استفاده قرار می‏گیرد. مدرسه ابن حسام خوسفى مدرسه ابن حسام خوسفى در بافت تاریخى شهر خوسف قرار دارد و بانى آن مرحوم ملاعلى خوسفى است. این بنا داراى حیاط مركزى و آجرچینى‏هاى زیبا و قاب بندى‏هاى آجرى در نماى داخلى و بیرونى است. مدرسه علمیه آیت الله آیتى این مدرسه كه در شهرستان بیرجند و در خیابان مطهرى قرار دارد بین سال‏هاى 1300 تا1310 ه.ش ساخته شده و از جمله آثارى است كه متعلق به اوایل دوره پهلوى است. در جبهه‏هاى شمالى، غربى و شرقى صحن اصلى بنا هیچ گونه ساخت و سازى مشاهده نمى‏شود و ایوان و اتاق‏هاى بنا در جبهه جنوبى آن احداث شده‏اند. ایوان این بنا داراى دو ستون چهارضلعى در وسط و دو نیم ستون در دیوارهاى طرفین است. مدرسه علمیه معصومیه مدرسه علمیه معصومیه در خیابان مطهرى شهر بیرجند قرار دارد و تاریخ ساخت آن به اواخر قرن دوازدهم هجرى قمرى برمى‏گردد. مؤسس این مدرسه امیر معصوم خان بوده و دو كتیبه در آن وجود دارد كه یكى معرف نام مدرسه و دیگرى حاوى گفتارى از پیامبراكرم (ص) است. مدرسه آمنه مود مدرسه مود در داخل روستای مود واقع شده است . این بنای تاریخی در موقعیت جغرافیایی 59 درجه و 31 دقیقه و 45 ثانیه طول شرقی و 32 درجه و 42 دقیقه و 40 ثانیه عرض شمالی قرار گرفته است. این مدرسه در سال 1318 هجری شمسی بنا شده است. در داخل روستای مود مدرسه ای وجود دارد که در سال 1318 هجری شمسی بنا شده است. این مدرسه شامل یک محوطه وسیع و بنایی است که در داخل محوطه قرار گرفته است. بررسی ویژگیهای معماری این بنا نشاندهنده تلفیق معماری ایرانی و غربی در آن است به گونه ای که سبک معماری برونگرایی، نوع نقشه بنا و نیز تزئینات آن برگرفته از معماری غربی و بعضی از سایر ویژگیها مانند نوع پوشش اطاقها که بصورت طاق و تویزه است، برگرفته از معماری ایرانی است. نمای خارجی بنا با آجر کار شده و تزئینات آن شامل قابهای آجری دور تا دور پنجره ها و نیز تزئینات آجری بالا و اطراف سر در ورودی ساختمان است . مدرسه علمیه علیا معماری این مدرسه تاریخی با ورودی بسیار زیبا و بی نظیر در شهر تون واقع شده است. در پشت ایوان ورودی فضای هشتی واقع گردیده که در ضلع شرقی آن مدرس (محل تدریس) به شکل هشت ضلعی و پوشش گنبدی و در ضلع غربی این فضا نمازخانه با تزئینات زیبا و پوشش گنبدی دیده می شود. در حیاط مرکزی بنا گودال باغچه ای هشت ضلعی ایجاد شده که در گذشته آب از یک سو وارد آن می گردید و از نقطه دیگر خارج می شد. مدرسه علیا دارای چهار ایوان بوده و در سه طرف آن حجره های طلاب ساخته شده است. گویا بانی این مدرسه میر علی بیگ نامی بوده که بنای مزبور را در اواخر دوره صفوی بنیان نهاد. آرامگاه خراسان جنوبی آرامگاه حسام الدوله آرامگاه حسام الدوله در خیابان شهید منتظرى شهر بیرجند قرار دارد و مدفن حسام الدوله، یکى از رجال بیرجند در دوره قاجاریه است. این بناى تاریخى با وسعتى بیش از چهارصد متر مربع داراى پیش ایوانى سرتاسرى است که از کف صحن آرامگاه مرتفع تر مى باشد. آرامگاه خواجه خضر آرامگاه خواجه خضر با مساحت 35814 متر مربع در خیابان شهید منتظرى شهرستان بیرجند قرار دارد. سازندگان بنا دو نفر به نام هاى «خواجوى» و «منصف» بودند و در اوایل دوره قاجار این بنا را ساختند. این بناى تک ایوانى داراى سردر ورودى، هشتى، صحن، ایوان و طاق هایى در شرق و غرب صحن است. ایوان دو طبقه بنا در ضلع شمالى آن قرار دارد. قوس هاى موجود در این بنا از نوع جناغى است. مصالح به کار رفته در بنا آجر، خشت، ملات گل و گچ است. در حال حاضر این بنا به موزه شهداى بیرجند تغییر کاربرى داده است. آرامگاه سلطان ابراهیم رضا این آرامگاه در شهرستان درمیان، دهستان گزیک، روستای آبگرم واقع شده است. بنای آرامگاه سلطان ابراهیم رضا را به دوره تیموری و به سلطان حسین بایسنقر نسبت می دهند. آرامگاه ابوالفاخر ابو محمد حسن ابن منصور مشهور به ابوالمفاخر از رجال علم دیانت و سیاست، فقیه، محدث و ریاضیدان قرن ششم هجری است. بنای مقبره وی به فاصله یک کیلومتری از جنوب شهر قاین در جوار گورستانی قدیمی واقع شده است. این بنا که در دوره قاجار بنیان گردیده است. آرامگاه امامزاده زیدالنار این آرامگاه در قاین، دهستان آفریز، کیلومتر 65 شرق قاین، روستای آفریز واقع شده است. زیدبن موسی از فرزندان امام موسی کاظم (ع) است که بنای مقبره وی ملقب به امام زاده زیدالنار در روستای آفریز در 65 کیلومتری جنوب غربی شهرستان قاین واقع شده است. مصالح و پیمون بنا قدمت آن را به عصر صفویه مربوط می کند. لیکن کتیبه هایی در بنا موجود است که تاریخ ساخت آن را به قرون اولیه اسلامی منتسب می نماید. مقبره امام زاده زیدالنار گنبدی باشکوه و مرتفع دارد که دارای دو پوسته است. مزار گل مزار شیخ شمس الدین معروف به مزار گل یکى از بناهایى است که در جنوب شهر بیرجند و در روستاى گل قرار دارد. این بناى تاریخى در دامنه تپه اى احداث گردیده و شامل یک ایوان در وسط و دو حجره در دو طرف است. مقبره شیخ شمس الدین در یکى از حجره ها، که در بخش غربى است. بناى حجره شرقى که محل دفن شیخ ابوسعید است به علت استفاده از خشت خام در ساختمان آن آسیب هاى فراوانى را متحمل گردیده است. ارگ ارگ کلاه فرنگى ارگ کلاه فرنگى در شهر بیرجند یکى از بناهایى است که در اوایل دوره قاجاریه ساخته شده و به لحاظ ویژگى معمارى آن از جمله بناهاى شاخص و جالب این شهرستان محسوب مى گردد. این بنا در شش طبقه و به شکل زیگورات ساخته شده و در گذشته به حسام الدوله معصوم خان خزیمه تعلق داشته که از حکام منطقه بود. ارگ حاجى آباد ارگ حاجى آباد در شرق شهر بیرجند یکى از بناهاى دوره قاجاریه است که داراى دو ساختمان مجزا و مستقل است و در فاصله سى مترى از یکدیگر قرار دارند. در این ارگ چهار باغ به نام هاى باغ بزرگ، باغ نهالى، باغ زیرین و باغ طاقى وجود داشته که بعدها بر اثر بى آبى از میان رفته اند. یکى از ساختمان ها که بزرگ تر از دیگرى است در دو طبقه بنا شده و شامل چند دالان، سرسرا و اتاق هایى جهت پذیرایى و نشیمن بوده است. در حاشیه دیوارهاى بعضى از اتاق ها مقرنس کارى و گچبرى هاى زیبایى دیده می شود. ارگ بهارستان (باغ زرشکی) احداث ارگ بهارستان به زمان امیر علم خان فرزند امیر علم خان اول بر می گردد. ساختمان اصلی ارگ به صورت هشت ضلعی است که طبقه اول شامل حجره ها و اتاق هایی مجزا و مخصوص سربازان و ماموران دولتی بوده و طبقه دوم شامل دالان مرکزی مدوری با دالان های متعدد در پیرامون آن می باشد. اصلی ترین بخش کوشک اختصاص به فضای شاهنشین دارد که با تزئینات گچبری و آیینه کاری مزین شده است. کوشک مرکزی آخرین طبقه احداث شده در بنا است که به فرم چند ضلعی با نورگیرهایی گوناگون می باشد. برج اصلی بنا با آجرکاری به شیوه رگچین و از نوع طرح لوزی و به صورت نقش برجسته مزین شده است. این شیوه آجرکاری از ویژگی های دوره زندیه است. قلعه قلعه نهبندان قلعه نهبندان از جمله آثار به جامانده تاریخى در خراسان جنوبى است که قدمت آن به دوران اشکانیان مى رسد و به گفته عده اى از صاحب نظران محل شهر باستانى «نه» در آن جا بوده است. در این قلعه سفال هایى وجود دارد که به لحاظ شکل ظاهرى و رنگ آمیزى شباهت زیادى به سفال هاى دوره اشکانى دارد. البته وجود سفال هاى دوره صفویه در قلعه حکایت از آن دارد که این قلعه تا دوران صفویه نیز مورد استفاده واقع مى شده است. قلعه نهبندان که امروزه تپه مدورى به ارتفاع بیست متر و قطر سیصد متر را تشکیل مى دهد به وسیله حصار بلند و عریضى محصور گردیده و برج هاى متعددى نیز آن را در بر گرفته است. معمارى این قلعه به لحاظ فرم و طرح آن داراى ویژگى هاى گوناگونى در بخش هاى حصار، برج، اتاق ها و ورودى و گذرهاست، که اگرچه اکنون از پلان اصلى و نقشه قلعه چیزى جز آوار برجاى نمانده، ولى همان مخروبه قلعه نیز نشانگر نوعى استادى و فن در ساختن این نوع قلعه ها از دوران اشکانى تا دوره صفویه است. قلعه رستم قلعه رستم در جنوب شرقى شهر خوسف و در غرب روستاى کوچکى به نام «گنج» بر فراز تپه اى رفیع، که بر جلگه خوسف و دشت ماژان مشرف است، قرار دارد. چون این قلعه در محلى واقع شده که دسترسى به آن آسان نبوده، لذا آسیب کمترى متوجه برخى از فضاهاى آن شده است. در مرکز قلعه چاهى وجود دارد که عمق آن حدود هفت متر است و در جبهه جنوبى قلعه آب انبارى قرار دارد که از سنگ و ملات ساروج ساخته شده است. در جبهه شمال شرقى قلعه پنج برج دیده بانى وجود داشته که آن ها قابل تشخیص است. قلعه فورگ این قلعه که بر بالاى تپه اى واقع شده، به دستور نادرشاه احداث گردیده و در شرق بیرجند، در روستاى «فورگ» از توابع شهر درمیان قرار دارد. دروازه اصلى قلعه در ضلع شرقى آن است و دروازه اى کوچک تر نیز در ضلع شمالى وجود دارد. قلعه فورگ را حصارى با برج هاى مدور و کنگره دار در بر گرفته که بر بالاى آنها مزقل (سوراخ) هایى جهت دیده بانى و تیراندازى تعبیه شده است. شاه نشین در بالاترین نقطه قلعه قرار دارد و شامل بناهایى همچون اتاق هایى در دو طبقه، مسجد،آب انبار، اصطبل و... می باشد. قلعه حوض غلام کش این قلعه عظیم در جنوب شرقى شهر بیرجند و در حوالى روستاى «مود» قرار دارد. در گذشته حصارى با برج هاى متعدد در اطراف قلعه وجود داشته که اکنون در بعضى از قسمت ها آثار آن را مى توان دید. در گوشه شمال غربى قلعه فضایى با پلان مربع شکل وجود دارد که هر ضلع آن بیش از پنجاه متر است و چند ستون چهارضلعى آجرى در آن جا دیده مى شود که سطح خارجى آن ها را با ساروج اندود کرده اند. بخشى از دیوارهاى این فضا را صخره هاى طبیعى کوه تشکیل مى دهد و دیوارها را با ساروج اندود کرده اند. با توجه به شواهد موجود، این قلعه یکى از قلاع اسماعیلیان بوده است. قلعه کل حسن صباح این قلعه که در جنوب شرقى شهر بیرجند و در روستاى نصرت آباد بخش درمیان قرار دارد، از مهم ترین قلاع اسماعیلیان در منطقه به شمار مى رود. زیرا پس از منطقه الموت و قلعه معروف آن این قلعه به لحاظ دارا بودن موقعیت ویژه در منطقه، دومین مرکز دفاعى اسماعیلیان در ایران بوده است. در این قلعه سه بخش عمده وجود دارد که عبارتند از: غربى، مرکزى و شرقى. این قلعه تاریخى از جمله آثار ارزش مندى است که در خراسان جنوبى قرار دارد. قلعه اسدیه این بنا محل سکونت خرامین محلی و نمایندگان شوکت الملک در منطقه بوده است. از بناهای اواسط دوره قاجاریه شمار می رود. قلعه اسدیه در داخل شهر اسدیه قرار دارد. این قلعه هسته اولیه شهر بوده و گسترش شهر در اطراف قلعه و با مرکزیت این بنا صورت گرفته است. بنایی بوده حکومتی که محل استقرار ضابطین شوکت الملک علم در آن بوده است. از بناهای ساخته شده در دوره قاجار به شمار می رود. تزیینات به کار رفته در این بنا مختصر بوده و تنها مربوط به سرستون های موجود در ایوان جبهه شمالی بنا می باشد. این بنا در مالکیت شهرداری اسدیه می باشد. قلعه بابوک این قلعه در شهرستان سربیشه، دهستان مود، 2 کیلومتری شمال روستای ابراهیم آباد قرار دارد. با توجه به سبک معماری، این بنا متعلق به دوره قاجاریه است. قلعه باغ مود قلعه باغ مود در فاصله 30 کیلومتری بیرجند و در شهر مود واقع شده است. این بنا دارای یک حصار و 20 برج مدور است که با فاصله های مشخصی از یکدیگر در حصار باغ قرار دارد. علاوه بر برج ها یک خندق به عرض تقریبا 10 سانتی متر در دور تا دور حصار حفر شده که دفاع از قلعه را آسان تر می نموده است. قدمت این بنا حداقل به دوره زندیه بر می گردد. در مرکز باغ عمارتی ساخته شده که ویژگی های معماری آن کاملا تداعی کننده نوع معماری اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی است. قلعه برکوه این قلعه در سربیشه، دهستان مومن آباد، داخل روستای برکوه قرار گرفته است. این بنا متعلق به دوره صفویه تا قاجار می باشد. فضاهای داخلی قلعه شامل اطاق های متعدد به همراه حیاط مرکزی، راهرو ها و فضاهای ارتباطی بوده که بخش اعظم آن تخریب شده است. این قلعه نیز با توجه به شباهت با سایر قلعه های گلی روستایی از بناهای دفاعی دوران صفویه تا قاجار به شمار می رود. قلعه بیرجند قلعه پایین شهر بیرجند بر فراز تپه ای با خشت و گل و چینه ساخته شده و همچون دژی تسخیر ناپذیر از دوره صفویه تا قاجاریه مردم شهر بیرجند را در مقابل تهاجمات متعدد دشمنان به ویژه ازبک ها و ترکمن ها محافظت می کرده است و در هنگام محاصره مردم از طریق راهروهای زیرزمینی یا مراکزی همچون ارگ کلاه فرنگی و ارگ بهارستان ارتباط داشته اند. در کاوش های باستان شناسی دو دوره معماری در این قلعه تشخیص داده شده که در دوره اول بنیان قلعه مربوط به دوره صفویه و دوره دوم مربوط به قاجاریه می باشد. مساحت فضای داخلی قلعه حدود 500 متر مربع است. قلعه کهنه سربیشه قلعه کهنه سربیشه در مرکز شهر سربیشه واقع شده است. این بنا متعلق به دوره اسلامی است. در مر کز شهر سربیشه بر فراز تپه ای به ارتفاع حدود 10 متر و مشرف به کل سربیشه بقایای قلعه ای به چشم می خورد. پرا کندگی آثار سفالی قلعه نشان دهنده استفاده از قلعه در دوران اسلامی می باشد. قلعه علی آباد این بنا متعلق به دوره قاجاریه است. در روستای علی آباد قلعه ای وجود دارد که کلا با خشت و گل ساخته شده است. این بنای عظیم که حصار خارجی و برج های آن نسبتا سالم است اما فضاهای داخلی آن به دلیل کشاورزی به طور کامل تخریب شده، از بناهای دوره قاجاریه شمار می رود. قسمت هشتی شامل دو طبقه است. فضای داخلی قلعه در گذشته شامل بخش های مختلفی بوده که اکنون همه آنها از بین رفته و تبدیل به باغ شده است اما حصار آن نسبتا سالم است. قلعه فال باتوجه به تنوع سفال های موجود در سطح محوطه می توان دوره تاریخی قلعه را از دوران تاریخی تا دوره تیموری دانست. در روستای فال از دهستان نهار جان بخش سربیشه قلعه ای بر فراز بلندی و مشرف به روستا قرار دارد. ابعاد این قلعه 40*32 متر می باشد. در جبهه جنوبی قلعه آثاری از آوارهای روستای قدیمی قابل مشاهده است. سفال های پراکنده در سطح قلعه شامل سفال های لعابدار دوران اسلامی و نیز مقداری سفال های ساده دوران تاریخی است. این قلعه در دوران تاریخی تا دوره تیموری مورد استفاده بوده است. قلعه کهنه مود باتوجه به تنوع سفال های موجود در سطح تپه می توان دوره تاریخی آن را از دوران تاریخی قبل از اسلام تا آغاز دوره صفویه دانست. در داخل روستای مود، بر فراز تپه ای آثار معماری خشتی دیده می شود. این اثر تاریخی که به احتمال زیاد قلعه ای بوده از لحاظ موقعیت طبیعی در مکان بسیار مناسبی انتخاب شده به گونه ای که در مرکز روستا (بافت قدیم) قرار داشته و به کل روستا اشراف دارد. وجود قطعات سفال مربوط به دوران اسلامی تا آغاز صفویه در سطح این تپه نشان دهنده استفاده از آن از دوران تاریخی قبل از اسلام تا آغاز دوره صفویه دارد. وجود آثار تاریخی متعددی در اطراف این اثر از جمله تپه مود در فاصله حدود سه کیلومتری شمال مربوط به دوران پیش از تاریخ و تاریخی، قلعه قلاع مود در فاصله حدود دو کیلومتری غرب مربوط به دوران تاریخی تا اسماعیلیان، و عمارت تاریخی مود مربوط به دوران زندیه نشاندهنده غنای تاریخی و فرهنگی منطقه است. قلعه کوه شاخن با بررسی های مقدماتی و بر اساس ویژگی های این قلعه از قبیل موقعیت طبیعی، مصالح استفاده شده و نوع سفال ها می توان قدمت این قلعه را به دوره اسماعیلیه رساند. در فاصله حدود یک کیلومتری جنوب شرقی روستای شاخن برفراز کوهی مرتفع آثار معماری سنگی با برج های قطور و رفیع و حصاری مستحکم که نشان دهنده وجود قلعه در آن می باشد دیده می شود. این قلعه بزرگ که آثار معماری آن شامل حصار، برج ها، آب انبار ها و فضاهای داخلی قلعه با توجه به وضعیت طبیعی کوه و بر اساس نقشه توپوگرافی زمین ساخته شده است، به گونه ای ساخته شده که از وضعیت طبیعی حداکثر استفاده گرفته شده است. قلعه کوه قاین قلعه بر فراز یکی از قله های غربی رشته کوه ابوذر با جهت شمال شرقی- جنوب غربی احداث شده است. کشیدگی قلعه و طول زیاد قلعه نسبت به عرض آن به دلیل وضعیت طبیعی کوه است. قلعه شاهدژ قلعه شاهدژ در فاصله 5 کیلومتری شرق نهبندان قرار گرفته. این قلعه تمام از سنگ با ملات گل و در بعضی موارد با ملات گچ وماسه ایجاد شده و در واقع به عنوان یک شهرک محسوب می شود. این قلعه از قلاع قرن ششم وهفتم و متعلق به اسماعیلیان است اما با دیگر قلاع اسماعیلیه تفاوت محسوسی دارد. از دو نوع معماری بناهای اشرافی و بناهای عادی برخوردار می باشد. عمارت و باغ عمارت و باغ اکبریه این مجموعه که در گذشته هسته مرکزى روستاى اکبریه را تشکیل مى داد، اکنون به شهر پیوسته و در انتهاى خیابان معلم بیرجند قرار دارد. مجموعه اکبریه با کاربرد مسکونى و حکومتى ساخته شده است. مجموعه اکبریه با 45069 مترمربع مساحت در جهت شرق به غرب ساخته شده و اولین و قدیمى ترین این مجموعه در بخش شرقى، ساختمان حشمت الملک است. مردم به آن بناى شوکت الملک مى گویند. این ساختمان هم اکنون به کتابخانه و دانشکده هنر اختصاص یافته است. باغ و عمارت شوکت آباد باغ و عمارت شوکت آباد با مساحت حدود هشت و نیم هکتار در ده کیلومترى شرق شهرستان بیرجند، در جاده منتهى به زاهدان قرار دارد. بناهاى احداث شده در این باغ به صورت متراکم در جبهه جنوبى و شرقى باغ ساخته شده اند. در جبهه جنوبى اتاق هایى به صورت منفرد جهت خدمه باغ و عمارت اصلى مخصوص حاکم و خانواده او و تالار تشریفات بود. این عمارت شامل فضاهاى آیینه خانه، حوض خانه با سقفى گنبدى و مزین به رسمى بندى و مقرنس کارى، حمام، مطبخ، میان خانه و دالان هاى ارتباطى به مسیرهاى مختلف است. باغ و قلعه مود باغ و قلعه مود در روستاى مود، در چهل کیلومترى شرق بیرجند قرار دارد. این بنا با مساحت 60270 متر مربع داراى حصار و بیست برج مدور است که با فاصله هاى مشخصى در حصار باغ قرار دارند. در مرکز این باغ عمارتى قرار دارد که ویژگى هاى معمارى آن متعلق به معمارى اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوى است باغ و کوشک امیرآباد این باغ در دهستان باقران، 5 کیلومتری غرب بیرجند، روستای امیرآباد پایین واقع شده است. این روستا در شش کیلومترى غرب بیرجند قرار دارد و مالک آن امیر معصوم خان خزیمه (حسام الدوله) بود و به همین جهت به آن «کلاته خان» هم مى گفتند و در برابر امیرآباد بالا (شیبانى) امیرآباد پایین نامیده مى شد. حسام الدوله در این روستا باغ بزرگ و آبادى داشت که دو عمارت معتبر در آن بود. ارگ دو طبقه اى در وسط باغ احداث کرد. این عمارت در حال حاضر توسط میراث فرهنگى در دست مرمت است. احداث این بنا به دوره قاجاریه بر می گردد که در آن زمان به عنوان خانه مسکونی برای فصل تابستان استفاده می شده است. باغ معصومیه این باغ در روستایى به همین نام در نزدیکى بیرجند قرار دارد. این روستا توسط «امیر معصوم خان خزیمه» (حسام الدوله) احداث شد و به معصومیه معروف شد.حسام الدوله در این روستا باغ بسیار بزرگى احداث کرد و در آن درخت هاى فراوان کاج و میوه کاشت و بناى مفصل و ارگ گونه اى نیز در آن ساخت. باغ و عمارت رحیم آباد باغ و عمارت رحیم آباد به دلیل خصوصیات ویژه معمارى و تزئینى در باغ هاى ایرانى جایگاه ویژه اى دارد. طبقه اول عمارت شامل دو تالار وسیع و اتاق هاى منفرد است. اصلى ترین بخش این عمارت را تالار آیینه آن تشکیل مى دهد. آب انبار آب انبار اسماعیل خان آب انبار اسماعیل خان به لحاظ تاریخی از بناهای دوره قاجاریه محسوب می گردد . بانی و واقف آن « اسماعیل خان » بوده و به « آب انبار غیناب » مشهور است . آب انبار در نواحی گرم و خشک از جمله ملزومات مهم برای تداوم زندگی در این مناطق بوده و در اکثر محلات شهری و روستاها یک یا چند آب انبار وجود داشته است . از آنجایی که به لحاظ نقشه و ساختار آب انبارها مشابه می باشند می توان گفت به طور کلی از نظر معماری آب انبار ها شامل : 1- فضای ورودی 2- راه پله 3- پا شیر 4- بادگیر و هواکش 5- منبع ذخیره آب 6- پوشش منبع می باشند . آب انبار امیرآباد این بنا در نزدیکی باغ وعمارت امیرآباد بنا شده و با توجه به موقعیت قرارگیری علاوه بر استفاده اهالی روستا توسط مسافرینی که مسیر بیرجند به خوسف و بالعکس را طی می کرده اند نیز مورد استفاده واقع می شده است . این بنا تماما از آجر ساخته شده و دارای عناصری همچون ورودی ، پلکان ، مخزن و پوشش مخزن می باشد . سردر ورودی دارای طاق جناغی است . دو طرف سردر تزئینات آجر کاری بصورت هندسی کار شده است. در سردر ورودی محلی که سنگ لوح در آن قرار داشته نیز دیده می شود که البته خود سنگ از این محل برداشته شده پس از ورودی بلافاصله پلکان بنا قرار دارد که ارتباط میان ورودی و پاشیر را برقرار می کرده است. پوشش قسمت پلکان با آجر و بصورت طاق آهنگ می باشد. مخزن و پوشش مخزن بخش دیگر بنا است مخزن به صورت استوانه ای و پوشش آن نیز با آجر و بصورت گنبدی اجرا شده است. آب انبار حاجی علیرضا بیک قدمت این آب انبار به دوره قاجاریه بر می گردد. بانی و واقف این بنا « حاجی علی رضا بیک » می باشد و این بنا در زمان حشمت الملک ساخته شده است. آب انبار در نواحی گرم و خشک از جمله ملزومات مهم برای تداوم زندگی در این مناطق بوده و در اکثر محلات شهری و روستاها یک یا چند آب انبار وجود داشته است. فضای ورودی آب انبار حاجی علی رضا بیک بسیار ساده و دارای پوششی به سبک رومی می باشد. قوس سر در ورودی از نوع جناقی بوده و سکوهای طرفین راه پله که جهت استراحت و نشستن تعبیه شده بودند هم اکنون از بین رفته است. آب انبار حاجی ملک تاکنون در مورد آب انبارهای کهنسال و معتبر شهر بیرجند پژوهش همه جانبه و تحلیلی صورت نگرفته است و همچنین بدلیل اینکه بعضی از آب انبارها فاقد کتیبه سر در می باشد برای قدمت آنها پژوهشگر دچار مشکل می گردد ولی به لحاظ فرم و ویژگی هایی که آب انبار حاج ملک دارا می باشد، این اثر را می توان به اواسط دوره قاجاریه نسبت داد و آن طور که گفته می شود بانی این آب انبار شخصی بنام اسدی بوده است و معمار آن بنام حاج ملک مشهور بوده است. خانه خانه پردلی خانه پردلی به عنوان یکی از خانه های زیبا و قدیمی بیرجند که نمونه بارز و چشمگیر خانه های سنتی در مناطق کویری است ، یادگاری است از معماری دوران قاجاریه که فضای کالبدی و ساختار آن مشخص کننده نوعی فرهنگ معماری بیگانه است و عنصری از معماری که در آن بکار رفته یعنی پیش ایوان سرتاسری و ستونهای روی آن برگرفته از معماری آذری است که مبداء آن کشور روسیه بوده است و اصول معماری بکار رفته در این بنا نشانگر تلفیق معماری اسلامی و معماری بیگانه است. خانه افراشته  خانه افراشته بزرگترین منزل مسکونی محله سردشت بوده است که با توجه به نوع معماری و تزئینات آن پیش بینی می شود که این بنا مربوط به اواخر دوران صفوی باشد. خانه آراسته این بنا که قدمت آن به دوره قاجاریه بر می گردد دارای اجزاء و عناصری همچون ورودی، هشتی، دالان ورودی، حیاط مرکزی، پیش ایوان، اتاق شاهنشین و اتاقهای اطراف حیاط می باشد. در فضای فوقانی قوسهای بکار رفته در دالانها و فضاهای ارتباطی عبارات( توکلت علی الله و بسم الله الحمدالله )چشم بیننده را متوجه خود می کند. این بنا با تزئیناتی همچون نقوش گچبری، گچبری هایی از نوع برجسته، مقرنس کاری زیر نقوش گچبری، نقوش گچبری به شکل خورشید و شیر و رسمی بندی مزین شده است. خانه ابریشمی قدمت این بنا به دوران اواخر قاجار و اوایل پهلوی می‌رسد. سردر این بنا مزین به آجرهای قالبی تزئینی است و راهروی ورودی ساده و مستقیم به حیاط منزل منتهی می‌شود.در شمال راهروی ورودی دستشویی قرار گرفته، حیاط در ضلع شرقی فاقد اتاق است. در گوشه شمال غربی ضلع شمالی راهرویی واقع شده که اتاق ضلع شرقی آن با طاق خنچه‌پوش ( کلیل) مسقف شده است.  اتاق ضلع غربی راهرو پنجره‌ای بزرگ به سمت حیاط دارد و توسط پوشش طاق ضربی مسقف گردیده، در ضلع غربی این اتاق با اتاق کوچکی مرتبط است. خانه توانپور با توجه به سبک معماری بنا و نوع تزئینات آجرکاری متعلق به اواخر قاجاریه و اوایل پهلوی می‌باشد. هشتی این بنا دارای پوشش کلنبو بوده که توسط دالانی به صحن حیاط مرتبط می‌شود. خانه حسام الدیوان این بنا در داخل بافت تاریخی شهر سه قلعه واقع شده است. بنا به سبک حیاط مرکزی و درونگرایی ساخته شده و معماری آن کاملا ایرانی است. بنا یک طبقه و مساحت تقریبی آن 530 متر مربع می باشد، مصالح بکار رفته شده شامل: خشت، گل، گچ و آجر می باشد. خانه خواجه خضر آنچه درباره پیشینه این بنا می توان به آن استناد کرد آن است که بنای مزبور دارای دو بانی به نامهای خواجوی و منصف بوده است و زمان ساخت آن به دوره قاجاریه بر می گردد. در مجموع شیوه طراحی بنا به صورت تک ایوانی است و با نمای آجری که به شکل خفته راسته چیده شده است . دیوارهای بنا تماما از خشت خام با رویه کار خشت پخته می باشد. خانه شریف فرم معماری و مواد و مصالح و تزئینات بنا حاکی از احداث آن در اوایل پهلوی می باشد. این بنا که تسلط و اشراف کامل بر کل شهر دارد بیشتر به عمارت شبیه بوده و مشتمل بر دو واحد ساختمانی مجزا، حوض آب و درختان چنار و سرو کهنسال می باشد. از جمله اجزاء و عناصر این بنا می توان به حوضخانه و نشیمن و پذیرایی، مطبخ، عمارت بادگیر و ... اشاره کرد. از دیگر خانه های تاریخی می توان  خانه سلجوقی، خانه عجعمی، خانه غلامرضا حسین جعفر، خانه قارنی، خانه کبابی، خانه محمد خسروی، خانه محمدتقی صالحی، خانه مستوفی، خانه مهدی رفیعی و خانه وصولی را نام برد. سنگ نگاره تنگل استاد سنگ نگاره اسلامی تنگل استاد در نزدیکی روستای چنشت از توابع بخش سربیشه و در فاصله 55 کیلومتری بیرجند قرار دارد. این اثر در موقعیت 32 درجه و 56 دقیقه و 43 ثانیه عرض شمالی و 59 درجه و 21 دقیقه و 24 ثانیه طول شرقی واقع است. این سنگ نگاره به خط کوفی نگاشته شده و از کتیبه های متعلق به قرون اولیه اسلامی تا قرن پنجم به شمار می رود. دخمه های چهکند روستای چهکند در فاصله 38 کیلومتری شمال غرب بیرجند واقع است. در مرکز روستا و برکناره برش های طبیعی ارتفاعات دخمه هایی ایجاد گردیده اند. تعداد دخمه های چهکند به حدود 30 عدد می رسد که از نظر شکل و اندازه یکسان نیستند. این دخمه ها در میان رسوبات محکم حفر شده و برخی از آن ها دو طبقه هستند. برخی از دخمه ها ساده و کم عمق هستند و برخی دارای یک ناو مرکزی و اطاقک هایی بر اطراف ناو می باشند. در حال حاضر برخی از این دخمه ها مورد استفاده اهالی برای نگهداری احشام و علوفه قرار می گیرند اما مشخص است که در قدیم به عنوان مسکن دائم یا پناهگاه موقتی مورد استفاده بوده اند. اهالی چهکند معتقدند که دخمه ها را در زمان ترکمن تازی حفر کرده اند و برای پناهگاه از آن ها استفاده می کرده اند. اما تعداد آن ها و نحوه ساخت آن ها حکایت از این دارند که احتمالا به عنوان مسکن در گذشته های دورتر مورد استفاده بوده اند. رباط آصف بنای رباط آصف به فرمان آصف الدوله که در سال 1251 هجری قمری والی خراسان بوده است بنیان نهاده شده است. از آثار دیگر او می توان به دارالسعاده حرم مطهر اشاره نمود. با توجه به موارد تاریخی احداث رباط در دوره قاجاریه صورت گرفته است. در حال حاضر به دلیل متروک شدن رباط فقط رمه داران از فضای حیاط مرکزی و حجره های آن استفاده می کنند و در هر صورت رباط آصف با وجود سادگی در معماری جایگاه ویژه ای در میان آثار تاریخی بیرجند دارا می باشد. به لحاظ وجود عناصر و اجزای مختلف در این بنا اثری قابل بحث و مطالعه به وجود آمده است که می توان از دیدگاه معماری و رباط سازی در ایران به تحقیق در مورد آن پرداخت. ساختمان پست قدیم این بنا از دوران وزارت علم تا سال 61 به عنوان اداره پست و تلگراف بیرجند مورد استفاده بوده است ولی در سال 61 به علت زلزله ترک هایی در بنا به وجود می آید که منجر به تخلیه آن می گردد. اما با توجه به شواهد موجود در بنای مذکور، قدمت آن به اواخر قاجاریه و اوایل پهلوی بر می گردد. ورودی بنا در ضلع شرقی حیاط قرار دارد. دیوار این ضلع دارای فرم شکسته ای بوده که در وسط دیوار یعنی درست بالای ورودی بنا دارای قوس هلالی می باشد. همچنین در این ضلع دو پنجره با فرم هلالی زیبا مشاهده می شود. کاروانسرای اصفاک این بنا در شهرستان فردوس، بخش بشرویه، دهستان علی جمال، روستای اصفاک واقع است و در ضلع جنوبی میدان ورودی روستا قرار دارد. چون این بنا فاقد کتیبه است با توجه به سبک معماری بنا و ویژگی های ظاهری آن به نظر می رسد که متلعق به قاجاریه باشد و چون این بنا در روستای اصفاک واقع شده آن را کاروانسرای اصفاک می نامند. سر در ورودی بنا در وسط ضلع شمالی آن قرار دارد. در طرفین این ورودی تختگاه هایی قرار گرفته اند. پس از وارد شدن از این درب، با فضای هشتی مواجه می شویم با سقف گنبدی رفیع و باشکوه و آجرچینی فوق العاده زیبا. حیاط کاروانسرا فضایی وسیع و مستطیل شکل است که دور تا دور آن را صفه ها و اتاق هایی با ایوان رو به حیاط تشکیل می دهد. آسبادهای خوانشرف آسبادهای خوانشرف از جمله آثار تاریخی نهبندان می باشد که با توجه به یکسان نبودن پلان اصلی آسبادها می توان این چنین برداشت نمود که بر گرفته از آسبادهای سیستان بوده است که با کمی تغییر در نقاط پراکنده ای از نهبندان بر پا گردیده است. این فضا را سه دیوار محصور نموده دیوارهای اصلی و نما به صورت عمودی در راستای شمالی جنوبی قرار گرفته و دیواری نیمه نیز که به دیوار شرقی متصل است تا نیمه دیوار به جهت غرب گسترش یافته و محل باز آن نیز ورود بادهای 120 روزه به شمار می رود که برای همین امر دیوار به صورت انحنا دار در جهت وزش باد ایجاد شده است. بازار میثم مجموعه بازار شامل هجده دربند مغازه یا گارگاه است که تاریخی از دوره صفوی، قاجار تا پهلوی را در بر دارد. از آن جا که بناهای پیرامون شامل (حمام، آب انبار و کاروانسرا) همگی مربوط به دوره صفوی هستند طبعا بازار در طی همین دوران شکل گرفته است. بخش هایی از بازار هنوز اصالت های معماری صفوی را در خود حفظ کرده است. با این حال مجموعه بازار تاریخی از صفوی تا قاجار و پهلوی دارد. از آن جا که بخشی از بازار به کارگاه های آهنگری اختصاص داشته به نام بازار آهنگران هم خوانده شده است.  غذاهای محلی از غذاهای محلی استان خراسان جنوبی می توان به انواع کباب، آبگوشت، ساوری، دلبندی، آش پولانی (پلونی)، انواع اشکنه ها مانند اشکنه سیر، اشکنه شنبلیله، اشکنه شیره انگور، اشکنه گوجه، خورشت آلو، خورشت ریواس، پلوخورشت گاورس، قورمه، تاس کباب، کالجوش و انواع نان ها مانند نان پنیر، نان شاهی، نان ته تغاری و جوین اشاره نمود. صنایع دستی قالى بافى استان خراسان جنوبى یکى از مهم ترین مراکز قالى بافى ایران محسوب مى شود و از جمله نقاطى است که سالیانه مقدار زیادى از تولیدات آن با نام قالى بیرجند به خارج از کشور صادر مى شود. تعداد زیادى قالى قدیمى این منطقه از گذشته ها به یادگار مانده است که برخى از آن ها در موزه فرش ایران و مجموعه آستان قدس رضوى نگهدارى مى شوند. اکثر این قالى ها را در روستاى درخش، که در 80 کیلومترى شهر بیرجند قرار دارد، بافته اند. امروزه یکى از مهم ترین مراکز تولید قالى استان روستاى «مود» است که در 29 کیلومترى شهر بیرجند قرار دارد. قالى هاى بافته شده در «مود» از آن چنان شهرتى در بازارهاى جهانى برخوردارند که قالى بیرجند را به نام «مود» مى شناسند. این شهرت به خاطر مرغوبیت قالى «مود» است، که با استفاده از پشم محلى، رنگرزى سنتى و بافت خوب آن حاصل می شود. از جمله نقش هایى که در قالى هاى این منطقه مورد استفاده قرار مى گیرد، مى توان به ریزه ماهى، خشتى، پرطاووسى (چهارشعله، بته جقه)، سى و سه کله، نقش ساده و... اشاره کرد. پارچه بافى پارچه بافى از جمله صنایع دستى بوده است که از گذشته هاى دور در خراسان جنوبى رواج داشته و در حال حاضر نیز علی رغم فراگیرى صنایع پارچه بافى مدرن، کم و بیش به حیات خود ادامه مى دهد. قدیفه، بفبند، چادرشب، سارق، صافى، دستارخوان، چهارپوشاله، کرباس، لنگ، سفره توتى و حوله از انواع پارچه هاى نخى هستند که در این منطقه بافته مى شوند. سبدبافى سبدبافى یکى از هنرهاى سنتى است که از دیرباز در برخى از نقاط این خطه متداول بوده است. در ساخت انواع سبد از ساقه هاى نازک بید، بادامشک (بادام کوهى)، گز و همچنین از ساقه هاى غلات، به ویژه ساقه گندم و جو استفاده مى شود. انواع سبدهایى که بافته مى شوند عبارتند از سبد معمولى، شلغم شوى، گربه تاز، قفس پرندگان، کباره، کالک بیز و غیره. سفالگرى یکى از صنایع قدیمى که در بعضى از مناطق استان رواج دارد، صنعت سفالگرى است. روستاى «شاهزیله» در منطقه خوسف، از جمله نقاطى است که انواع وسایل سفالى در آن جا ساخته مى شود. سفال هاى این منطقه غالبا بدون لعاب و کاربردى هستند. از دیگر صنایع دستى و هنرى این استان مى توان به جاجیم بافى، گلیم بافى، نمدمالى، زیلو بافى، زرگرى، سوزن دوزى، آجیده دوزى، ابریشم دوزى، خامه دوزى، ملیله دوزى، قلاب بافى و... اشاره کرد. روستاهای هدف گردشگری نام روستا شهرستان فورگ درمیان افین قائنات چنشت سربیشه خور بیرجند ماخونیک سربیشه شهرستان های استان خراسان جنوبی ردیف شهرستان توضیحات تعداد بخش تعداد شهر تعداد دهستان 1 بشرویه شهرستان بشرویه به مرکزیت شهر بشرویه از شهرستان های استان خراسان جنوبی می باشد. جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۲۳٬۰۴۵ نفر است. آب و هوای منطقه خشک و کویری است. بخش ها: ارسک- مرکزی بشرویه دهستان ها: ارسک- رقه- علی جمال- کرند 2 1 4 2 بیرجند شهرستان بیرجند از شمال به شهرستان قاینات، از شرق به شهرستان های درمیان و سربیشه، از جنوب به شهرستان نهبندان و استان کرمان و از غرب به شهرستان های سرایان و طبس محدود است. این شهرستان پرجمعیت ترین شهرستان خراسان جنوبی است و جمعیت آن بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، ۲۲۱٬۷۵۶ نفر بوده است. وسعت این شهرستان ۳۴۸۹۳ کیلومترمربع و مرکز آن شهر بیرجند می باشد. بیرجند، شهرستانی کوهستانی است و در آن کوه ها و دره های عمیق و حاصلخیزی وجود دارد. بخش ها: مرکزی- خوسف- براکوه دهستان ها: خوسف- القورات- باقران- جلگه ماژان- شاخن- شاخنات- علی جمال- فشارود - قلعه زری- کاهشنگ 2 3 10 3 درمیان شهرستان درمیان به مرکزیت شهر اسدیه، یکی از شهرستان های استان خراسان جنوبی است. این شهرستان در شرق شهرستان بیرجند، جنوب شهرستان قائن و شمال شهرستان سربیشه واقع است. جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۵۱،۷۹۳ نفر بوده است. بخش ها: قهستان- گزیک- مرکزی درمیان دهستان ها: قهستان- گزیک- میاندشت- فخررود- طبس مسینا- درمیان 3 1 6 4 سربیشه شهرستان سربیشه به مرکزیت شهر سربیشه، یکی از شهرستان های استان خراسان جنوبی است. شهرستان سربیشه، تا سال ۱۳۸۲ یکی از بخش های شهرستان بیرجند بود که در این سال به شهرستان تبدیل شد. جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۳۷٬۵۹۱ نفر بوده است. بخش ها: مرکزی سربیشه- مود دهستان ها: درح- مود- مومن آباد- نهارجان 2 2 4 5 سرایان شهرستان سرایان در شمال غربی استان خراسان جنوبی واقع است. شهرستان سرایان از غرب به شهرستان فردوس، از شمال به بخش کاخک شهرستان گناباد، از شرق به بخش سده شهرستان قائنات، از جنوب و جنوب شرق به بخش خوسف شهرستان بیرجند و از جنوب غربی به بخش دیهوک شهرستان طبس محدود می شود. جمعیت شهرستان سرایان طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۳۴٬۶۳۶ نفر می باشد. آب و هوای این شهرستان نسبتا معتدل و دارای زمستان های سرد و تابستان های خشک می باشد. بخش ها: آیسک- سه قلعه دهستان ها: آیسک- سه قلعه- دوکوهه- مصعبی 2 3 4 6 فردوس شهرستان فردوس به مرکزیت شهر فردوس، در شمال غربی استان خراسان جنوبی واقع شده است. شهرستان فردوس از شمال به شهرستان بجستان، از شمال شرقی به شهرستان گناباد، از شرق و جنوب به شهرستان سرایان، از جنوب غربی به شهرستان طبس و از غرب به شهرستان بشرویه محدود می شود. مساحت شهرستان ۴٬۱۰۳ کیلومترمربع است. همچنین این شهرستان، تعداد ۷۷۱ آبادی دارد که از این میان، ۱۶۵ روستا دارای سکنه می باشند. بخش ها: مرکزی فردوس دهستان ها: باغستان- برون- حومه 1 2 3 7 قائنات شهرستان قائنات، به مرکزیت شهر قائن، در شرق ایران و شمال استان خراسان جنوبی قرار دارد. شهرستان قائنات، تا سال ۱۳۵۸، یکی از بخش های شهرستان بیرجند بود که با تصویب هیات وزیران از شهرستان بیرجند جدا شده و به صورت شهرستان مستقل درآمد. جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۱۳۷٬۳۵۷ نفر بوده است. این شهرستان به نام پایتخت زعفران جهان معروف است. بخش ها: سده- مرکزی قائنات- زهان- زیرکوه- نیمبلوک دهستان ها: سده- زهان- زیرکوه- آفریز- افین- پترگان- پسکو- پیشکوه- شاسکوه- قائن- کرغند- مهیار- نیمبلوک 5 7 13 8 نهبندان شهرستان نهبندان یکی از شهرستان های استان خراسان جنوبی واقع در شرق ایران است. مرکز آن شهر نهبندان است. جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۵۶٬۰۸۹ نفر بوده است. بخش ها: شوسف- مرکزی نهبندان دهستان ها: بندان- شوسف- عربخانه- علی جمال- نه 2 2 5 برآورد سطح، تولید و عملکرد در هکتار محصولات زراعی استان در سال زراعی 89-1388به این لیست اسم شهرستان طبس رو هم اظافه کنید.                                                                                                                                      ((واحد: هکتار - تن - کیلوگرم)) نام محصول سطح تولید عملکرد آبی دیم جمع آبی دیم جمع آبی دیم غلات گندم 26800 13948 40748 58745 2911 61656 2192 208,7 جو 14854 753 15607 40096 188 40284 2699,4 249,6 سایر غلات 67 0  67 99 0  99 0 0  جمع 41721 14701 56422 98940 3099 102039 - - حبوبات نخود 259 1 260 503 0 503 1943,7 468 لوبیا 32 0 32 82 0 82 2547,4 0 عدس 8 0 8 22 0 22 2743,8 0 سایر حبوبات 1 0 1 2 0 2 - - جمع 300 1 301 608 0 608 - - محصولات صنعتی پنبه 10984 2 10986 22693 5 22698 2066 2530 توتون و تنباکو 2 0 2 1 0 1 658 0 چغندرقند 2436 0 2436 69099 0 69099 28365,8 0 سایر دانه های روغنی 665 0 665 729 0 729 - - جمع 14087 2 14089 92522 5 92527 - - سبزیجات سیب زمینی 110 0 110 1510 0 1510 13728,7 0 پیاز 245 0 245 3729 0 3729 15222,2 0 گوجه فرنگی 478 0 478 6555 0 6555 13712,5 0 سبزیجات گلخانه ای 1 0 1 136 0 136 136000 0 سایر سبزیجات 781 0 781 8810 0 8810 - - جمع 1615 0 1615 20740 0 20740 - - محصولات جالیزی خربزه 2469 2868 5337 61704 9496 71200 24991,4 3310,9 هندوانه 2978 5163 8141 101462 11582 113044 34070,5 2243,3 خیار 36 0 36 542 0 542 15044,9 0 خیار گلخانه ای 33 0 33 3406 0 3406 103636,6 0 سایر محصولات جالیزی 82 0 82 1021 0 1021 - - جمع 5598 8031 13629 168134 21078 189212 - - نباتات علوفه ای یونجه 4639 0 4639 48671 0 48671 10491,6 0 شبدر 14 0 14 111 0 111 7924,7 0 سایر نباتات علوفه ای 7548 0 7548 128209 0 128209 - - جمع 12201 0 12201 176991 0 176991 - - سایر محصولات 14468 1745 16213 1258 130 1388 - - جمع کل 89990 24480 114470 559194 24312 583506 - -   منابع :  لوح فشرده اطلس ایران نما - موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه آمارنامه کشاورزی در سال زراعی 89-1388 - دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزیدانشنامه آزاد ویکی پدیاسایت جامع گردشگری ایرانپایگاه خبری روستانیوز